Fioletowe morze w Polsce - gdzie znajdują się największe wrzosowiska?

Wrzos zwyczajny - kilka faktów

Wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris) to zimozielona krzewinka, która od wieków dominuje w krajobrazie europejskich nieużytków. Nazwa botaniczna Calluna pochodzi od greckiego słowa kallýno, co oznacza „czyszczę” lub „zamiatam”, gdyż w przeszłości ze sztywnych pędów tej rośliny powszechnie wyrabiano miotły. 

Wrzosy są roślinami pionierskimi, które opanowały Europę po ustąpieniu lodowca; doskonale radzą sobie tam, gdzie inne rośliny kapitulują. Kluczem do ich sukcesu są skrajnie ubogie, piaszczyste, suche i kwaśne gleby (o niskim pH), na których potrafią przetrwać dzięki ścisłej symbiozie z grzybami (mikoryza) ułatwiającymi pobieranie wody. Roślina ta budzi się do życia na przełomie lata i jesieni – jej fioletowe, różowe lub białe kwiaty rozkwitają masowo od połowy sierpnia do końca września, tworząc spektakularne, barwne dywany.

1. Wrzosowiska Kłomińskie - Rezerwat Diabelskie Pustacie

Jes to bezapelacyjny król na mapie Polski i jedno z największych wrzosowisk w całej Europie. Na powierzchni niemal 900 hektarów dawnego poligonu wojsk radzieckich rośnie bezkresny fioletowy dywan, który najlepiej podziwiać ze specjalnie wybudowanej wieży widokowej.

Przez kilkadziesiąt lat stacjonowania Armii Czerwonej teren ten był całkowicie odcięty od świata, zamknięty dla cywilów i nieprzerwanie rozjeżdżany przez ciężki sprzęt bojowy oraz gąsienice czołgów. Paradoksalnie ta destrukcyjna działalność militarna, połączona z regularnymi pożarami wywoływanymi przez wystrzały, stworzyła korzystne warunki dla rozwoju wrzosu zwyczajnego. 

Roślina ta błyskawicznie skolonizowała odsłonięte, piaszczyste i wyjałowione gleby, na których tradycyjny las nie miał szans się odrodzić. Dziś obszar ten jest chroniony w ramach rezerwatu przyrody, a przyroda spektakularnie zagospodarowała dawne puste place i pasy taktyczne. 

Spacerując wyznaczonymi ścieżkami, można poczuć niesamowity ogrom tej przestrzeni, gdyż fioletowe fale ciągną się dosłownie po horyzont, gdzieniegdzie poprzetykane samosiejkami brzozowymi i młodymi sosnami. Wjeżdżając do pobliskiego, niegdyś widmowego miasta Kłomino, podróż zyskuje dodatkowy, tajemniczy i historyczny klimat.

• Jak dojechać: Samochodem należy kierować się z Bornego Sulinowa na południe lokalną drogą w stronę opuszczonego miasta Kłomino. Na miejscu, tuż przy granicy rezerwatu, znajduje się bezpłatny leśny parking, skąd na wrzosowisko prowadzi krótka, piaszczysta ścieżka.
• Gdzie nocować? Polecamy noclegi w Bornem Sulinowie, Kłominu, Szczecinku

2. Wrzosowisko Mostówka - wydmy Lucynowsko-Mostowieckie

Jes to absolutnie wyjątkowe miejsce na Mazowszu i jedno z najbardziej fotogenicznych wrzosowisk w całym kraju. Na obszarze blisko 400 hektarów fioletowe krzewinki porastają gigantyczne, piaszczyste wydmy śródlądowe, tworząc unikalny w skali Polski krajobraz pustynno-wrzosowy. 

Co ciekawe, to fioletowe eldorado powstało w wyniku ogromnej tragedii ekologicznej. W sierpniu 1993 roku wybuchł tu gigantyczny pożar lasu, który strawił setki hektarów borów sosnowych, odsłaniając głębokie warstwy czystego, polodowcowego piasku. W wyjałowioną i suchą glebę błyskawicznie wbiły się nasiona wrzosu. Brak cienia rzucanego przez wysokie drzewa sprawił, że rośliny zyskały idealne warunki do wzrostu i w ciągu kilku dekad całkowicie zdominowały te piaszczyste wzgórza.

Dziś Mostówka przyciąga tysiące pasjonatów fotografii, zakochanych w niesamowitym kontraście wizualnym. Intensywny fiolet kwiatów miesza się tutaj z kredowobiałym piaskiem wydm oraz srebrzystym odcieniem chrobotka reniferowego – rzadkiego porostu, który gęsto ściele się pod nogami. Całości dopełniają pojedyncze, karłowate i fantazyjnie pokręcone sosny, które zdołały przetrwać lub odrodzić się po katastrofie sprzed lat. 

Przestrzeń ta urzeka zmiennością: w słoneczne dni przypomina fioletową pustynię, natomiast o poranku, gdy nad wydmami unoszą się gęste mgły, nabiera wręcz mistycznego, skandynawijskiego charakteru. Ze względu na status obszaru Natura 2000, spacerując po tym kruchym ekosystemie, należy bezwzględnie trzymać się wydeptanych ścieżek, by nie niszczyć delikatnych struktur mchów i korzeni wrzosów.

• 
  
• Jak dojechać: Najwygodniejszy jest dojazd trasą S8 z Warszawy (kierunek Białystok). Należy zjechać na węźle Lucynów, a następnie kierować się na miejscowość Mostówka. Samochód można zostawić na poboczu drogi asfaltowej w pobliżu wiaduktu kolejowego lub przy stacji PKP Mostówka (można tu też dojechać pociągiem Kolei Mazowieckich).
• Gdzie nocować? Nasze propozycje to Mostówka, noclegi Wyszków, Lucynów.

3. Wrzosowiska Przemkowskie

Wrzosowiska położone są w samym sercu Borów Dolnośląskich wrzosowisko zajmuje ponad 300 hektarów i stanowi jeden z najbardziej surowych i niedostępnych zakątków południowo-zachodniej Polski. Spektakularny, dziki krajobraz to kolejna na mapie kraju pamiątka po wieloletniej działalności militarnej. Przez dekady istniał tu wielki poligon przemkowski, na którym ćwiczyły najpierw wojska niemieckie, a po II wojnie światowej – ciężkie formacje pancerne i artyleryjskie Armii Radzieckiej. Regularne detonacje, przejazdy gąsienicowych potworów i kontrolowane pożary skutecznie przetrzebiły tutejszy las, odsłaniając piaszczyste podłoże. Gdy wojska opuściły ten teren, matka natura natychmiast przystąpiła do odbudowy, a opustoszałe place ćwiczeń i pasy taktyczne szczelnie pokryły się gęstym, fioletowym dywanem wrzosów.

Unikalny ekosystem objęty jest obecnie ochroną w ramach użytku ekologicznego „Cietrzewiowe Wrzosowisko”. Nazwa ta nie jest przypadkowa – te gigantyczne, otwarte przestrzenie porośnięte niską krzewinką stały się jedną z ostatnich w Polsce ostoi skrajnie zagrożonego wyginięciem cietrzewia. Oprócz niego na bezkresnych fioletowych polach można usłyszeć rzadkiego lelka kozodoja czy dudka. Krajobraz Przemkowa potęguje bliskie sąsiedztwo Pustyni Kozłowskiej, czyli pasa potężnych, otwartych wydm, które wyglądają jak żywcem przeniesione z Sahary. Połączenie piaszczystych łach, surowych kęp sucholubnej trawy oraz falującego po horyzont fioletu sprawia, że spacer tutejszymi ścieżkami daje niesamowite poczucie odcięcia od cywilizacji i powrotu do całkowicie pierwotnej natury.

• Jak dojechać: Dojazd samochodem drogą krajową nr 12 do Przemkowa. Stamtąd należy kierować się na południe lokalnymi drogami w stronę miejscowości Wilkocin. Auto najlepiej zaparkować na leśnym parkingu przy ścieżce dydaktycznej „Pustynne Albatrosy”.
• Gdzie nocować? Przemków, Chocianów, Szprotawa to najbliżej położone miejscowości.

4. Wrzosowiska Cedyńskie(Rezerwat im. inż. Wiesława Czyżewskiego)

Choć obszarowo ustepują swoim wielkim poprzednikom i zajmują około 70 hektarów, Wrzosowiska Cedyńskie całkowicie nadrabiają ten fakt niesamowitym, wręcz górskim ukształtowaniem terenu. W przeciwieństwie do płaskich, monotonnych poligonów, tutejsze fioletowe dywany porastają strome zbocza Karpat Cedyńskich – pasma malowniczych, polodowcowych wzgórz morenowych, które gwałtownie opadają ku szerokiej dolinie dolnej Odry. Taka rzeźba terenu sprawia, że krajobraz nabiera niesamowitej trójwymiarowości. Wrzosowe pola układają się w falujące, pionowe kaskady, które przy odpowiednim świetle mienią się dziesiątkami odcieni purpury, różu i głębokiego fioletu.

Historia tego miejsca jest równie ciekawa, co jego geomorfologia. Wzgórza te od wieków były silnie eksploatowane przez człowieka i prowadzono tu intensywny wypas owiec i kóz, co skutecznie zapobiegało zarastaniu stoków przez wysokie drzewa i sprzyjało ekspansji ciepłolubnych krzewinek. Dziś, aby utrzymać ten unikalny, bezleśny mikroklimat, pracownicy rezerwatu celowo usuwają młode sosny i brzozy, które próbują zdominować teren.

Dla turystów i fotografów przygotowano tutaj fantastyczną infrastrukturę. Na szczycie jednego z najwyższych wzniesień wybudowano drewnianą platformę widokową. Rozpościera się z niej genialna, panoramiczna sceneria: z jednej strony spoglądasz na rozległe, fioletowe zbocza, z drugiej na wijącą się w dole Odrę i rozlewiska po niemieckiej stronie granicy. Szczególnie spektakularnie miejsce to wygląda podczas zachodu słońca, gdy ciepłe, pomarańczowe promienie podświetlają fioletowe stoki, tworząc bajkowy kontrast.

• Jak dojechać: Należy kierować się na Cedynię (droga wojewódzka nr 124), a następnie jechać na południe w stronę Osinowa Dolnego. Rezerwat znajduje się tuż przy drodze, gdzie przygotowano wygodny parking dla turystów z wiatami wypoczynkowymi.
• Gdzie nocować? Cedynia, Chojna, Osinów Dolny. na otonoclegi.pl można znaleźć noclegi w Gryficach i okolicy w dobrych cenach.

Najlepszym czasem na fotografowanie wrzosowisk jest przełom sierpnia i września, ze szczególnym uwzględnieniem pierwszych dwóch tygodni miesiąca, kiedy kwitnienie osiąga apogeum. Tegoroczny wrzesień zapowiada się obiecująco dla plenerów fotograficznych, przynosząc temperatury powyżej normy i niedobór opadów w skali kraju.