Tajemnice bałtyckich wraków - podwodna historia Polski

Dlaczego Bałtyk jest tak ważnym morzem?

Bałtyk od starożytności był jednym z najważniejszych obszarów handlowych i strategicznych Europy Północnej, ponieważ łączył Skandynawię, Europę Środkową i Ruś z Morzem Północnym oraz Śródziemnym. Już w czasach rzymskich przez wybrzeża Bałtyku przebiegał słynny szlak bursztynowy prowadzący od Gdańska i ujścia Wisły przez Bramę Morawską do Italii i Cesarstwa Rzymskiego; transportowano nim bursztyn, futra, miód, wosk i niewolników, a w zamian sprowadzano broń, wino, ozdoby i monety rzymskie. 

W średniowieczu Bałtyk stał się „autostradą handlową” Hanzy - związku miast kupieckich takich jak Gdańsk, Lubeka, Ryga czy Tallinn, przez które przepływały ogromne ilości drewna okrętowego, smoły, zboża, soli i śledzi, czyniąc z regionu centrum gospodarcze północnej Europy. Kto kontrolował Bałtyk, kontrolował handel i dostęp do Europy Północnej, dlatego przez stulecia rywalizowały o niego Dania, Szwecja, Polska-Litwa, Rosja i Niemcy; szczególnie ważne były cieśniny duńskie będące jedynym wyjściem na Atlantyk. 

W XX wieku Bałtyk miał ogromne znaczenie militarne jako trasa transportu surowców III Rzeszy, obszar działań U-Bootów, minowania i ewakuacji ludności w 1945 roku, a podczas zimnej wojny stał się granicą między NATO a Układem Warszawskim. 

Dziś nadal pozostaje kluczowym akwenem strategicznym przebiegają nim gazociągi, kable energetyczne i nowoczesne szlaki kontenerowe, a po wejściu Finlandii i Szwecji do NATO niemal całe jego wybrzeże znajduje się pod kontrolą państw sojuszu. Ze swojej strony serdecznie polecamy tanie noclegi w Gdańsku dostępne na naszym portalu, jako bazę wypadową do poznania podwodjen historii Bałtyku.

Handlowe wraki w Zatoce Gdańskiej

Zabytkowe wraki w Zatoce Gdanskiej. Mapka poglądowa.

Dzięki bogatej historii i strategicznemu znaczeniu Morza Bałtyckiego dno Zatoki Gdańskiej kryje dziesiątki statków handlowych, od XVII-wiecznych galeonów po parowce zatopione podczas obu wojen światowych.

Jednym z najbardziej znanych jest Solen - szwedzki galeon zatopiony podczas bitwy pod Oliwą w 1627 roku. Według relacji historycznych załoga wysadziła magazyn prochu, by uniemożliwić przejęcie okrętu przez Polaków.

W Zatoce Gdańskiej i wokół Helu znajdują się również:

• niemieckie frachtowce z końca II wojny światowej,
• statki transportowe zatopione przez miny,
• barki i holowniki z okresu PRL,
• wraki wykorzystywane po wojnie jako cele ćwiczebne.

Bałtyk jest wyjątkowy, ponieważ niska temperatura spowalnia korozję i rozwój organizmów niszczących drewno. Dzięki temu wraki bywają zachowane znacznie lepiej niż w Morzu Północnym czy Atlantyku.

ORP „Wicher” – symbol początku wojny

ORP Wicher był pierwszym nowoczesnym niszczycielem II RP. We wrześniu 1939 roku brał udział w obronie Wybrzeża oraz operacji „Rurka”, której celem było zaminowanie Zatoki Gdańskiej. 3 września niemieckie lotnictwo zbombardowało okręt w Helu i kilka trafień bombami posłało go na dno.

Po wojnie wrak częściowo wydobyto, ale fragmenty kadłuba nadal spoczywają w rejonie Helu i Jastarni. Dla nurków jest to miejsce szczególne, bardziej historyczne niż spektakularne wizualnie. We wraku zachowały się elementy konstrukcji, fragmenty poszycia i części nadbudówki.

Ciekawostką jest fakt, że Niemcy po zajęciu Helu próbowali podnieść okręt i rozważali wcielenie go do Kriegsmarine. Ostatecznie projekt zarzucono.

Delfin, Napoleon i Franken - obiekty szkoleniowe i zagrożenie ekologiczne

Wrak ORP „Delfin” to jeden z najpopularniejszych płytkich wraków Zatoki Gdańskiej, używany dziś głównie jako obiekt szkoleniowy i treningowy dla nurków. Spoczywa na głębokości około 12–21 metrów, stoi dość stabilnie na dnie i jest dobrze zachowany, co pozwala na eksplorację jego wnętrza, przejść między pokładami oraz obserwację konstrukcji drewniano-metalowej kadłuba. W czasie służby był to trałowiec bazowy Marynarki Wojennej, który brał udział w oczyszczaniu akwenów z min po II wojnie światowej, a po wycofaniu ze służby został celowo zatopiony jako wrak szkoleniowy, dlatego dziś pełni funkcję „podwodnego poligonu” dla nurków i marynarki.

Z kolei wrak „Napoleon” oraz niemiecki transportowiec „Franken” reprezentują zupełnie inny typ historii Bałtyku, związany głównie z II wojną światową i intensywnym ruchem wojennym w Zatoce Gdańskiej. „Franken” był ogromnym statkiem zaopatrzeniowym III Rzeszy, który w 1945 roku został zatopiony w wyniku działań wojennych i do dziś spoczywa w centralnej części zatoki jako jeden z największych wraków tego akwenu, stanowiąc zarówno ważny obiekt badań, jak i potencjalne zagrożenie ekologiczne ze względu na pozostałości paliwa i amunicji. 

„Napoleon” natomiast to wrak jednostki handlowej/transportowej, który również zatonął w rejonie Gdyni podczas wojennych działań lub intensywnego ruchu morskiego, i dziś stanowi jeden z wielu punktów na mapie wrakowej zatoki, ważnych zarówno dla nurków, jak i historyków badających logistykę i szlaki morskie okresu wojny.

Dlaczego Bałtyk tak fascynuje nurków?

Bałtyk przyciąga nurków wrakowych, ponieważ oferuje rzadkie połączenie dobrze zachowanych wraków oraz wymagających warunków eksploracji, które razem tworzą jeden z najciekawszych regionów nurkowych w Europie. 

Jka wspomnieliśmy, dzięki niskiej temperaturze wody, słabemu zasoleniu i ograniczonej działalności organizmów niszczących drewno i stal, wiele wraków przetrwało w stanie niemal nienaruszonym, co sprawia, że nurkowie mogą oglądać je jak „podwodne kapsuły czasu”. 

Dodatkową atrakcją jest fakt, że wraki te reprezentują różne epoki, co nadaje każdemu zejściu wymiar archeologiczny i historyczny. Warto podkreślić, że warunki nurkowe są trudne, ponieważ widoczność bywa zmienna i ograniczona, a temperatura niska, jednak właśnie to sprawia, że eksploracja wymaga doświadczenia i specjalistycznego sprzętu, co przyciąga nurków technicznych. 

Wiele wraków leży na dużych głębokościach, często przekraczających granice nurkowania rekreacyjnego, co dodatkowo podnosi ich atrakcyjność dla zaawansowanych eksploratorów. Bałtyk jest też wyjątkowy dlatego, że w wielu miejscach nadal pozostaje słabo zbadany i częściowo nieudokumentowany, więc każda wyprawa może prowadzić do odkrycia nowych artefaktów lub identyfikacji nieznanych jednostek. Polskie środowisko nurków wrakowych, szczególnie z regionu Trójmiasta i Pomorza, odgrywa tu ważną rolę, ponieważ aktywnie prowadzi mapowanie, dokumentację i badania wraków, łącząc pasję nurkową z pracą zbliżoną do podwodnej archeologii.

Wraki odsłaniające się przy niskich stanach Bałtyku

Przy niskich stanach wody w Bałtyku, szczególnie podczas silnych sztormów, cofek wiatrowych i bardzo niskich poziomów morza w Zatoce Gdańskiej, odsłaniają się przede wszystkim wraki położone bardzo płytko przy brzegu lub częściowo zasypane piaskiem. 

Najczęściej można wtedy zobaczyć fragmenty wraków przy Helu i w rejonie Półwyspu Helskiego, gdzie morze regularnie przemieszcza osady i odsłania konstrukcje zatopionych jednostek. Dotyczy to między innymi pozostałości okrętów i jednostek wojennych wykorzystywanych jako falochrony w rejonie portu w Helu, w tym fragmentów dawnych niszczycieli oraz elementów wraków takich jak ORP „Wicher” i późniejszych jednostek zatopionych w pobliżu brzegu. 

W czasie silnych sztormów i cofki Bałtyk potrafi również ujawniać wraki statków technicznych i bark z okresu PRL, które przez lata były przykryte piaskiem, a także drewniane i metalowe fragmenty starszych jednostek handlowych ukryte w strefie przybrzeżnej Zatoki Gdańskiej. 

Najbardziej spektakularne są sytuacje, gdy morze odsłania konstrukcje wraków na plaży w Helu lub w okolicach Gdyni i Pucka, gdzie elementy kadłubów, poszycia lub szkieletów statków pojawiają się dosłownie na powierzchni piasku. Takie zjawiska są jednak tymczasowe, ponieważ przy kolejnym przypływie lub zmianie warunków pogodowych wraki szybko ponownie zostają przykryte osadami i piaskiem.

BONUS! ORP „Grom” – polski wrak legenda

ORP Grom to jeden z najbardziej legendarnych polskich okrętów wojennych. Nie spoczywa wprawdzie w Bałtyku, lecz w norweskim fiordzie Rombakken pod Narvikiem, gdzie został zatopiony 4 maja 1940 roku podczas kampanii norweskiej.

Wrak leży na głębokości około 110 metrów i jest dostępny wyłącznie dla doświadczonych nurków technicznych. Ekipa Baltictech opisywała go jako „zamrożony w czasie” a na pokładzie nadal można dostrzec wyposażenie marynarzy, fragmenty uzbrojenia i polskie godło na rufie.

Miejsce to ma niemal mistyczny status wśród polskich nurków wrakowych. Z powodu głębokości i warunków eksploracja wymaga długiej dekompresji oraz specjalnych pozwoleń norweskich władz portowych.